XV-XV1. YÜZYILLARDA GEYİKLER (3. BÖLÜM)

  • 11 Nisan 2016
  • 439 kez görüntülendi.
XV-XV1. YÜZYILLARDA GEYİKLER (3. BÖLÜM)
  1. Geçen bölümden devam

KAZANIN OSMANLI İRARİ TAKSİMATINDAKİ YERİ                 3 .bölüm

Kazanın XVI. yüzyıldaki İdarî yapısıyla ilgili dikkat çekici bir başka husus ise, bazı köylerden divanı andıran “Kutlu-diğin ” adıyla bir birimin teşkil edilmiş olmasıdır. Divanda esas, belli bir coğrafyadaki oldukça dağınık ve küçük yerleşmeler arasında vergi bütünlüğü sağlamak97 ise de, Kutlu-diğin’de bir vergi bütünlüğü sağlandığına dair elimizde herhangi bir bilgi yoktur. Lâkin Kutlu-diğin’in bir ova olduğu ve bu ova ile çevresinde yer alan köylerin, üstelik bir Cuma camisinin bulunan Kutlu-diğin’e tâbi addedilerek bir coğrafî bütünlük sağlandığı anlaşılmaktadır.

GEYİKLER 16.YÜZYILDA KÜTAHYA’YA,18.YÜZYILDA HOMAYA BAĞLANMIŞ

XVI. yüzyıl sonlarında (1596) ise hem Homa’nın, hem de Geyikler‘in Kütahya Sancağı’na bağlı ayrı kazalar hâline geldiği ve bu durumun XVII. yüzyılda da devam ettiği görülmektedir. XVIII. yüzyılda ise Geyikler tekrar Homa’ya bağlanarak Homa da‘ Geyikler adıyla müstakil bir kaza teşkil edilmiştir. Tanzimat sonrasında oluşturulan yeni İdarî taksimatta Homa, Karahisâr-ı Sâhib Sancağı’na bağlı bir kazâ, Geyikler ise bu kazaya bağlı bir nahiyedir. XX. yüzyıl başlarında Homa, Çivril Nahiyesi’ne bağlı iken; Geyikler de; Geyikler nâm-ı diğer Dinâr Nâhiyesi adıyla Karahisâr-ı Sâhib Sancağı’nın Sandıklı Kazası’na bağlı bir nâhiye idi.

GEYİKLER

A- FİZİKİ YAPI VE NÜFUS

XVI. yüzyıl tahrir defterlerinde kazada Homa dışında “nefs” tabiriyle ifade edilen bir de Geyikler bulunmaktadır ki, incelediğimiz dönemde buraya ait gerek nüfus ve gerekse iktisadı ve ticari hayatla ilgili bilgilerden, bu yerleşim merkezinin köyden üstün, âmâ kasaba da demlemeyecek bir yer olduğu anlaşılmaktadır. Ancak burası için nefs tabirinin kullanılması ve bu tabirin daha önce de söylediğimiz gibi Osmanlı kasaba ve şehirlerini ifade eden bir ıstılah olması Geyikler’i de kazanın şehirleri kategorisinde değerlendirmemize sebep olmuştur.

İlkçağda idari ve İktisâdi bakımdan Batı Anadolu’da Efes’ten sonra en önemli şehir konumundaki Geyikler (Apameia), Bizans döneminde ticaret yollarının değişmesi ve yeni bir idarî taksimata gidilmesi nedeniyle oldukça küçülmüş ve Türkler bu havaliye geldiği vakit, bir köyden farksız hâle gelmiştir.

Tahrir defterlerinde kasaba olarak belirtilmesine rağmen Geyikler’de de Homa’da olduğu gibi XV-XVI. yüzyıllarda herhangi bir mahalle bulunmamaktadır. Buna karşın Geyikler’in incelediğimiz dönemdeki nüfus durumu şöyledir:

SENERE GÖRE GEYİKLER ŞEHRİNİN NÜFUSU

   

II. Bâyezıd

 

1520

 

 

1530

 

1570-1571

 

Nefer sayısı

 

55

 

50

 

65

 

126

 

Hane

 

54

 

38

 

59

 

105

 (Müstakil)

Miİcerred

 

I

 

12

 

6

 

21

 

Tahminî nüfus

 

   165

 

  150

 

  195

 

   378

 

Artış nispeti

   

(-)%9

 

(+) % 30

 

(+) % 93.8

 

Tahminî nüfus

 

   271

 

   202

 

    297

 

   546

 

Artış nispeti

   

(-) % 25.5

 

(+) % 47

 

(+) % 83.8

Geyikler’in tahminî nüfusu, aynı Homa şehrinin nüfusunu hesaplarken kullandığımız hesaplama yöntemlerden birincisine göre; II. Bâyezıd döneminde 165, 1520’de 150, I530’da 195, 1571’de 378 kişidir.

İkinci yönteme göre ise II. Bâyezıd devrinde 271, 1520’de 202, I530’da 297 ve 1570-157l’de ise 546 kişi olarak hesaplanmıştır.

Geyikler’in nüfusunun Homa’da da olduğu gibi, II. Bâyezıd devrine göre 1570- 157l’de % 100-130 oranında arttığı görülmektedir.

1675’te ise Geyikler’de 52 avânz hânesi bulunmaktadır.

İCTİMÂÎ BÜNYE, ZÜMRELER, FONKSİYONLARI

Geyiklerde, idareci sınıfa mensup sadece bir tarihte şehir kethüdasının bulunduğu görülmektedir. Bunun dışında tahrir defterlerinde herhangi bir bilgi olmasa da muhtemelen bir subaşı bulunuyordu ve en üst âmir konumundaydı.

Bununla birlikte çeşitli muafiyetlere sahip ve nüfusun % 1-3’ünü teşkil eden zümrelerin dağılımı ise şöyledir(Zümre:Topluluk-Takım-Grup)

Muâf Zümreler   11.Bayazid     1520    1530    1570-1571

İmam                         –                    –         –               2

Müezzin                     1                   1        1              1

Hatîb                          1                    –        –               1

Kethiidâ-i şehr             –                    –        1             –

Ehl-i mahfil                  3                   3        –              –

Maarrif                         1                    –         –             –

Sâhib-i vakf                   –                    –         1            –

Sâhib-i berât                 –                    1         –            –

Malûl                             –                    –          –            1

Duâcı                             –                   –          –            1

Muhassıl                        1                  –          –             –

Sipahi                             –                  –          –             1

Merd-i tîmâr                    –                 –           –             1

Sipâhizâde                     –                   –          –             4

Zâviyenişîn                     1                  –          –             –

Yekûn…………………………..8……………….5……….3…………12

Geyikler’de dinî görevli olarak hatîb ve müezzinler bulunmaktadır. Bunun yanında 1570-1571 tarihinde nüfusun artmasına mukabil mescitlerde 2 imamın görevlendirildiği anlaşılmaktadır.

  1. Bâyezıd devrinde Geyikler’de vergilerin toplayıcısı olarak bir muhassıl mevcut olmasına rağmen, sonraki tarihlerde bu işi yapmakla mükellef bir görevli yoktur.

Mürtezika sınıfına mensup olarak sâdece 1570-1571 tarihinde bir kişi bulunmaktadır ki, bu husûs mürtezika sınıfının henüz teşekkül etmediğini göstermektedir. Yine dikkat çekici bir özellik, sakat ve yaşlı nüfusun % l’in altında kalması Geyikler’in nüfusunun oldukça sağlıklı olduğuna delâlet etmektedir.

Geyikler ile ilgili dikkat çekici bir başka husûsiyet ise II. Bâyezıd devrindeki müezzinin aynı zamanda bennâk vergisi vermesidir. Yine aynı tarihte zâviyenişîn de kara vergisi vermektedir ki, bunların bu vergileri ödemesi aynı zamanda ufak çaplı da olsa ziraatla uğraştıklarından olsa gerektir.

Defterlerdeki şahıs isimlerinin tetkikine gelince; aynı Homa’da olduğu gibi tüm defterlerde Ali, Veli, Hasan, Hüseyin, Ahmed, Mehmed, Receb, Ramazan, Lütfı, İsmail, İbrahim, Nasuh, Mustafa, Yunus, Yusuf, Hamza, Halil, İlyas, İvaz, Hızır gibi isimler çok yaygın olduğu görülmektedir. Bununla birlikte, özellikle II, Bâyezıd devrine ait defterde, Homa’daki isimlere ilâveten Beğlerhân, Beğtimur, Bereket, Canpaşa, Çalabvirdi, Durmuş, Erdoğdu, Eynebeğ, Karaca, Kavak, Kayalı, Pazarlu, Sülemiş, Timur, Turud, Urdu gibi orijinal Türkçe isimlere tesadüf edilmektedir. Yine bu bâbda Abdüllatîf, Ümmet, Üveys gibi isimlere de rastlanıl maktadır. “Abdullah ” adlı şahısların tetkikine baktığımızda ise, II. Bâyezıd devrinde bir kişinin baba adı, 1520’de bir kişinin kendi adı, 1570-1571’de ise bir kişinin baba, iki kişinin ise kendi adı Abdullah’dır.

Bunlardan başka, ‘’falan mu’tak-ı filan” şeklinde kaydedilen bir zümreye gelince, bunların sayısı her tarihte 1 kişidir. Daha önce de söylediğimiz gibi bu zümreye dâhil olanlar kul iken bir şekilde sahipleri tarafından âzâd edilmiş kimselerdir. Bu zümreye mensup insanların sayısının bir kişi olması şehrin nüfusunda Türk unsurun hâkim olduğuna delâlet etmektedir.

Geyikler ahalisi içerisinde isminin başında “Hacı” lafzı taşıyanlara gelince; baba adında Hacı lafzı taşıyanların sayısı II. Bâyezıd döneminde 3, 1520-152l’de 1 kişidir. 1570-157l’de ise baba adında Hacı lafzı taşıyan yoktur. Kendi adı önünde Hacı lafzı taşıyanların sayısı ise, II. Bâyezıd döneminde 4, 1520-1521 ‘de 2 ve 1570-1571’de ise 1 kişidir. Bu kişilerin sayısının azlığı söz konusu yerleşim merkezinde İktisadî hayatın daha ziyade ziraata dayalı olmasından kaynaklanmış olsa gerektir.

Bunların dışında Geyikler’de de Homa’da olduğu gibi farklı etnik gruba dâhil herhangi bir zümre bulunmamaktadır.

 

İKTİSÂDI HAYAT VE TİCÂRET

Geyikler (Apameia), daha önce de çeşitli defalar zikrettiğimiz gibi İktisadî bakımdan İlkçağın en önemli şehirlerinden birisidir. Lâkin değişen zaman şartlarıyla bu özelliğini kaybetmiş, küçük bir köy hâline gelmiştir.

XV-XVI. yüzyıllarda Geyikler’in tahrir defterlerinde nefs tabiriyle ifade edilmesine rağmen oldukça küçük bir yerleşim merkezi olduğunu daha önce çeşitli kereler zikretmiştik. Nitekim üretim ve vergilendirmeye baktığımızda buranın bir köyden farksız olduğu görülmektedir. Mamafih, biraz aşağıdaki Geyikler’den alınan vergilere dair tablodan bu daha iyi anlaşılacaktır. Buna göre Geyikler’e ait vergi kategorileri şöyledir.

 

Liste Osmanlıca yazılmıştır  

11. Bâyezıd

 

 

   1520

 

 

  1530

 

 

  1571

 

Bac-ı bazar ve meyhane ve resm-i arüsiyye cürm-i cinayet ve bad-ı hava ve ihtisab

 

 

7000

 

7300

 

2500

 

96

 

Hınta………………………………………………

 

1275

 

500

   

2200

 

şair…………………………………………………

 

441

 

320

   

700

 

Alef…………………………………………………

 

 

140

   

80

 

Dakîk………………………………………………….

 

 

320

 

 

 

Öşr-i piyâz………………………………………….

 

120

 

100

   

25

 

Öşr-i ba£â(…………………………………………

 

225

 

60

   

550

Resm-i asiyâb………………………………………  

1920

 

1560

 

5589

 

1500

 

Âsiyâb-ı ding (1 bâb)……………………………

 

 

30

   

30

 

Oşr-i bostan……………………………………….

 

80

 

160

   

 

Resm-i kovan……………………………………..

 

200

 

100

   

 

Resm-İ zemîn……………………………………..

 

 

 

   

208

 

Resm-i yaylak…………………………………….

 

20

 

50

   

50

 

Resm-İ harîm…………………………………….

   

250

 

Resm-i çayır ve koru………………………….

   

30

 

Resm-i kevvâre………………………………….

   

30

 

Giirdkân…………………………………………….

 

100

 

100

   

 

Öşr-i çeltik………………………………………..

 

   

480

 

Ceviz-i hassâ……………………………………..

   

100

 

Öşr-i ba£çe ve ceviz……………………………

   

205

 

Dekâkîn (11 bâb)………………………………..

   

132

 

Dekâkîn (1 bâb bakkâO……………………..

   

12

 

Dekâkîn {2 bâb boyahane)………………….

   

24

 

Resm-i çift ve mm ve bennâk ve kara……

 

746

 

514

   

1498

      Toplam  

12127

 

11254

 

8089

 

8300

 

Yukarıdaki vergi gelirleri içerisinde II. Bâyezıd dönemine ait olanlar Hamza Bey’in zeameti iken, 1520’de Sinan Paşa’nın Mertlerinden Yusuf a tîmâr olarak verilmiştir. 1530’da da bu gelirler tîmâra tahsis edilmiş iken, 1571’de ise padişah haslarına dâhildir, Vergi gelirlerine bakıldığında, ilk üç tarihte umumiyetle bir düşüş söz konusudur. Buna karşın 1571 tarihinde, 1530’a oranla bir artış görülmektedir. Oysa, bu tarihte gelirler içerisinde pazar bâcı bulunmasa bile değirmen resimlerinin yanı sıra ziraat ürünlerinden elde edilen gelirlerin artışı, bu vergi gelirlerinin önceki tarihe göre yüksek görünmesine sebep olmuştur.Bâc-ı bâzâr vergilerine gelince; bunlar aynen Homa’da olduğu gibi niyâbet gelirleri içerisinde değerlendirildiğinden ne kadar tuttuğu hususunda bir fikrimiz yoktur. Bununla birlikte 1571 tarihinde gelirler içerisinde bâc-ı bâzârdan söz edilmemesi dikkat çekicidir.

Geyikler’de vergiye tâbi küçük sanayi teşekkülü şeklinde tarif edebileceğimiz, sadece iki bâb boyahane bulunmaktadır. Ancak bu boyahanelerin aynen Homa şehrinde olduğu gibi, Geyikler merkezinin ve yakın çevresinin ihtiyaçlarına cevap verebilecek kapasitede olduğu anlaşılmaktadır. Bunlara ilâveten 1571 ‘de bir bâb bakkal dükkânı ve 11 bâb müteferrik dükkân bulunmaktadır. Defterlerde belirtilen dükkân sayısının Homa’ya göre Geyikler’de daha fazla olması ilginçtir. Mamafih, burada Homa’daki bir kısım dükkânların bir şekilde tahrir defterlerinde belirtilmediği aklımıza gelmektedir. Bunlardan başka, daha önce de belirttiğimiz gibi Geyikler’in ekonomisi büyük ölçüde zirâate dayanmaktadır. Bu bâbda halk buğday, arpa ve yulaf gibi bir kısım tarım ürünlerinin zirâatını yapmakta, yine bağ ve bostancılıkla uğraşmaktaydı. Yine Geyikler’de II. Bâyezıd devri ile 1520’de 32 bâb değirmen mevcut iken, 1571’de 25 bâb değirmen bulunmaktadır. Çünkü bunların 7’si hârâb olmuştur ve hâsılları yoktur. Su ile çalışan ve tahıl öğütülen bu değirmenlerden başka her üç tarihte de şehirde 1 ding değirmeni bulunmaktadır ki, bunlar, çeltiğin işlendiği yerlerdir. Bu da merkez ve çevresinde önemli ölçüde çeltik zirâati ile uğraşıldığına delâlet etmektedir. Geyikler’in bu dönemdeki ekonomik bünyesiyle ilgili olarak herhangi bir nakid para vakfı ise bulunmamaktadır.   DEVAM EDECEK

ZİYARETÇİ YORUMLARI - 1 YORUM
  1. Barış Çetin dedi ki:

    Araştırmalarımda örnek ,bilgilerinden feyz aldığım ,acizane evrak temininde bulunduğum yazı dizini için teşekkürlerini sunup şahsımı şereflendiren değerli büyüğüm Ayhan Kalkan’a saygılarımı sunarım. (BARIŞ ÇETİN)

BİR YORUM YAZ

Kişi Doğrulama Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.